istəkli Soydaşlar, Azərbaycanda Ulusal-Uyqar Varlığımızın Zalımanə bir şəkildə Talandığını nəzərdə Alaraq, Azərbaycan Eşqilə Çırpınan Ürəklərin, Qələmlərini Oynadan barmaqların Varlığımızın Bütün Qatlarını Yazıb, Tanıtdırmağın Başqa Yolu Olmadığını Aydındır. 14-15 yaşlarımda Təbrizdən İlk Dəfə Urmu-ya Getdıgımız zaman, oradaki Qara Həsənli, Cəhətlu və Barbın Kəndlərındəkı Əlaqələrimizə Görə 4-5 il Yaşamaşdım. Bu Törənlər o vaxtdan yadımda qalsada,1997-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasinin Lənkəran Bölümündə Keçirilən bir Ulusal Folklor Seminari Üçün hazırladığım bu Məruzədə, Bəzi Yanlışlıqlar ola bilər.Ona Göər ölüm Ayaqında olan Varlığımızdan Yamağı qutsal Bir qonu Olduğunu Seçənlərin daha Gözəl Yazacaqlarına inanıram. Yazdığım bu Toy Törənlıəri Təməl Urmunun Dolayindaki Kəndlərdə Keçirilən Törənlərdən İfadə olmasina baxmayaraq, Urmu Şəhərində Qaydalarina Uyğun Olaraq, Yaxın Şəkildə keçirilir. Ancaq Zaman Keçdikcə Yeniliklər Gəlir Və keçmişin Bəzi Dəbləri Unudulur. Bu kənddən o kəndə Gəlin Aparmaq Bir zaman Atilə olmuşdursada, aydındır ki, bu Gün Araba(Maşın) Bu işi görür. Bir zaman Kürəkənın Bəy Dourduğu Gün, onun Saçların Güclə Dibdən Qırxırdılarsa, bu gün onun Tellərini Daraqlayib, düzəldib Toy Törəninə Gətirirlər. Ancaq Törənə Gəlir və Toy Bəyin Qarşısında durur və Sağdış-Soldış Seçilir. Əlavə etmək istəyirəm ki, yazdığım bu Törən, bir çox yerlərdə ifa oluna bilər və olunurda, Yalnız Urmu və Dolayinda, dil, Uyqarlıq və Folklor Baxımından Sağlam, Təmiz Və Zəngin Olduğu kimi Öz Qaydasini da itirməmişdir və basqınlar Qarşısında Dirənç Göstərməkdədir. Bütün bu Dirənçə baxmayaraq, himayə olmadığı təqdirdə sözsüz çürüyüb, aradan gedəcəkdır.Elə ona görə də Folklor Tanıtma Alimlərın Boynuna bu barədə Böyük Görev düşməkdədir. Birinci Addım(Nişanlamaq)
1.1- Tanışlıq və görüşlər
Qız Və Oğlanın Tanışlığı təməl kənd və Şəhərlərdə, Əlbəttə Fərqli olar. Bu tanışlığı sözlə-danışıqla Tamamlamaq, kənd yerlərində ya bulaq başında olar və ya Üzüm Bağında, ya Tütün Düzərkən və ya hər hansı Toy Törənində və Qonaqlığında. Ancq bu tanışlıq hansı şəkildə olursa-olsun, görüşlər Təməl bulaq başında və Özəlliklə Sonbaharda(Payız) işlər Yüngünlləşdikdən Sonra başlar. Axşam Üstü Bəlli saatda Su bardaqilə suya Gedən Qızın Yolu Üstə, Oğlan Durar. Yaşmaqlı Qız Hər halda Yaşmaq Altından Gözlərını Oynadaraq, onu Gördügünü və Sevdiyini bildirməki Bacarar.
1.2- Bıllı-Bıllı Sallamaq
Bu Görüşlər və Tanışlıq bayrama Qədər Davam Edər və ilin Son çərşənbəsındə(Odgün) Evın Bacasından və ya pəncərəsının Qabağından Qızın Tanıtdığı Şal ya Börk ilə, Oğlan bıllısını Sallayar. Ananında Artıq xəbərdar olduğu sorun bir az hər şeydən, Yeni “Çərşənbə yemişi” deyilən Cəviz, kişmiş, Sucuq və başqa Şəbçərələrdən Bol-Bol Ayırıb, Qıza Verər.Qız Özü hazırladığı Bayramlığıda Görünməmək Şərtilə onlara Qatıb, Oğlanın Şalına bağlar. Bu olaylardan sonra, artıq oğlan Evidə xəbərdar olar və Yavaş-Yavaş Elçiliyə Hazırlaşarlar.
1.3- Elçilik və Söz Danışma
Atanin İstəkilə və daha öncə bu muamelənin baş tutmaği Bilinmə Şərtilə, bir neçə Ağ saqqal və Ağ birçək, Qız Evinə Gedər, Sözlər danışılar, Bütün Sorunlar Ölçülər, biçilər və Raziliğa Gəldikdən sonra Şirinlik içilər.”qutlu olsun” deyərlər və Artıq o sonbaharda(Payız) bir toy Olacaği Aydınlaşar.
ikinci Addım(Toy Törəninə Hazılıq)
2.1- Düzən
Sonbaharin ilk Günlərindən Başlayaraq, Kürəkən Evində(Bəy Evində) Gecələr Cavanlar(Gənclər) yığışar, Aşıq Varsa, Ona qulaq Asarlar, Yoxsa Özləri çalib-Oynamaqla məşğul olarlar. ilk başda Yeddicidə bir gün ilə başlayan bu Törən, yavaş-yavaş hər gecə keçirilər. Toya beş-on Gün qalmış, Artıq bu törən kəsilər və Gənclər Bəyin Qarşısında Dil Calmani Diyərək Calman(Yallı) Getmək başlayarlar. Buraya heç kim Çağrılmaz. Ancaq həm Toy Törəni Şənli keçməsi üçün, həm də Özlərinin Eyləncəsi üçün hər kəs oraya Gəlməyə can Atar.
2.2- Bazarlıq
Elə o Günlərdə Oğlan Evi və Yaxınları, Qız Evi və yaxınları birlikdə Gəlini Bazara Apararlar. Gəlin Paltarlarindan, Ayaqqabılarına qədər nə lazımdırsa, Kürəkən hesabına Alınar. Eyni zamanda QayınAna, qaynıAta, Qayın Və Baldızlarada Tuhfələr alınar Yengələr və Yaxın Qohumlar da Unudulmaz. Sırğa, Bilərzik, BoyunBağı ilə birlikdə, birdə Gəlinə üzük Alınar. Ancaq Qız Evi Hesabına Kürəkənində Üzüyü o Gün alınar və Barmaqlara Taxılar.
Üçüncü Addım(Toy Törəni)
3.1- Həbli və kəbin Kəsmə
Hələ daha öncə şəhərdən və ya o Yörədə Kəbin Kəsilməmişsə, Toy Günü Eyni zamanda Kəbin Kəsmə Törəni də keçirilər. Qız Evində olan bu Törən Kəbin Kəsməyə Gəlmiş Alim, Bütün Şərtləri və Oğlanin Adini Söyləyərək, Qızdan razi olduğunu Soruşar. Ümumiyətlə, Qız üçüncü Dəfə Soruşanda “Hə” cavabini verər və beləliklə “Həbəli” Aldıqdan sonra Şənlik Başlar. Ancaq Kəbin Kəsildiyi zaman Öyüdlər oxunanda, orada olan Şəxslər Əllərini Daraqlamamalidirlar. Əl-Qol Aşıq Qaldığı kimi, Arxalıqların Döymələridə Açıq Qaımalidir, buna Görə ki halda yeni Qurulmuş Ailənin Həyatinda Düyün Olmaz Qənaətındədırlr.
3.2- Toy Günü
Toy Günü Ümumiyətlə Səhərdən Toy çalınar və Yallı Gətmək başlanilar. Urmu-da Təbilə “Toy” deyirlər və onuda bir Zorna ilə birlikdə olur. Yallı ya Cəlman Başlayanda Güclü bir Gənc Şali Əlində Yalli çəkər. əyər Axşama qədər Çalınacaq bütün havalarda, Oynamaği Yorulmadan başara bilsə, o gəncə o iş çox böyük Fəxr sayılar. Bir Qız-bir Oğlan Əl-Ələ yapişib, getdiyi bu yallı havalari, yumuşaq hava olan və “Yalnız Ayaq” deyilən bir hava ilə başlar ki, daha çox Heca Vəzninə uyğundur. Bu hava “Cüt Ayaq” və sonra “Tuvlama” ilə yavaş-yavaş “ Şuşənli”, ”Şixani” və sonda “Sincabi” Havasila Gün batan Çaği Sona yetər. Söylənilməsi lazımdır ki, bu havalarin bəzilərində Sadəcə Ayaqlar oynar, Bəzilərində ayaqlar birlikdə Əl-qol da oynar. Bəzilərində Belə Hərəkətı ona Əlavə olur və Sonda boyun və baş Hərəkətlərınındə işə qarışdığı, Son Havalarda Bütün Bədən İlan kimi və Ahəngli bir şəkildə Qıvrılıb-Açılar. Bu havalari və ona Uyğun olaraq oynamaqlari, Ulus Uşaqlıqdan Təcrübə Edərək Öyrənər. 3.3- Xına Gecəsi
Xına Gecəsi Toy Gününün Axşami Başlar. Qız evində çoxda Yüksək Formdə keçirilməz. Ancaq Qaval Vasitəsilə ulus Mahnılar çalıb-oxuyub, oynarlar. Oğlan Evində isə ya Aşıqa keçirilər, ya da kiçik ulus Orkestri olanToy-Kamança və Bəzi Vatxlar Qarmunla. Istər Aşıq-İstər Orkestrlə olsun, xına gecəsində bir Toy Bəyi olar, Bir də onun Əmr bəyi. Çalqıçılar Ulus Havalai Çalr və Toy Bəyinin Əmiri ilə Əmr Bəyi Müxtəlif Adamlari Oxumağa ya oynamağa Çağırar. Oxuyub-oynamaği başarmayan adam, Gənc olsa, əmr bəyin əlindəki Şüv və ya kiçik Qamçıla kötək yeməlidir. Ancaq Böyük adam olursa, Cərimə olunar. Bəlkədə ona Görədir ki, o Bölgədə hamı oxuyub-oynamaği və özəlliklə yallı getməyi, başarmaqdadir. Bəzi vaxtlar toy bəyi kiçik bir icra istəyər, buna görə ki bəlli adamlar bəzi hərəkətlərilə ulusu Güldürüb-sevindirməyi yaxşı bacarırlar. Xına gecəsində bir zaman çalıb-oynamaqdan sonra axşam yeməyi yeyilir. Bir az sonra Kürəkəni salon, ya da ki Böyük Otaği olan Bəy Evinə gətirirlər və Bəy durar(bu bəy Toy bəyilə Fərqlidir). Bu arada, Ancaq bu hadisədən öncə qız Evindən Xonçalar gələr. Xonçalar gəlməyə başladığı Zaman Əmir bəyi uca səsilə Söylər:
Xonlar oldu Amada,
Xəbər Verin Damda.
Beləliklə, o Törəndə Bəyə, toy bəyinə və Sağdış-solduşa Qız Evi tərəfindən göndərilmiş xonçalarda olan Tuhfələr, Ulusa göstərilir. Bundan sonra Artıq Sağdış-Solduş Kürəkəndən ayrılmaz. Ancaq sabahisi Gün Gəlin Gətirildikdən sonra Kürəkən Gərək Otağına Gedər və onlar bəydən ayrılar.
3.4- Bəyin Hamamı
O Gecə Səhərədəl Çalıb-oynamaqlar, Gün çıxmamış böyük toy dam Ütsütndə Gümbüldar. Bu, o deməkdir ki, Kürəkən Hamama gedir. Sağdış-Solduş və bir neçə dost-Tanışla Kürəkən hamama gedər, yuyunub hazırlandıqdan sonra, Kürəkən paltarlarin geyir və Evə dönərlər. Onu Qarşılamaq üçün özəl mahnıla ulus Oynaya-Oynaya onu Evə Gətirər. Bu hamamın və onun yan xərclərinin hamısı sağduş verməlidir. Ancaq Xına Gecəsində yığılan Toy Pulu Törənində, Solduş və Sağdış Pul salmaz. Bəzən Xına Gecəsi, gəlin Çıxan Gün tutular, Ancaq belə Hallarda ondan öncəsi Günlər və özəlliklə bir Gün əvvəl Böyük Şənlikləe keçirlər.
Dördüncü Addım(Gəlin Çıxartma Törəni)
4.1- Hazırlıq
Gəlin Çıxarmağa Bir-iki saat Qalmış, kürəkən Sağdış-Solduş ilə birlikdə Əl öpmə Törənini İfa edər. Qız Evinə gedərək, QayınAna və QayınAtanın, Qarşısında Hörmətlə Əyilib, onların Əlibndən Öpüb, ona “Ata” və “Ana” deyə Müraciət Edər QayınAta Kürəkənin Qoluna bir Saat bağlar və Alnından öpüb, öz ovladini birinci Allaha, ikinci ona tapşırdığını Söylər.
4.2- Bel Bağlama
Gəlin çıxmazdan öncə kürəkənin ən kiçik qardaşi və ya Məhrəm bir oğlan uşaği, Gəlinin Belini bağlar və bu Sözləri Söylər:
Gəlin-Gəlin, Qız Gəlin,
inciləri Düz Gəlin,
Yeddi Oğlan istirəm,
Son Beşigin Qız, Gəlin
Beləliklə Gəlin Çixmağa hazırlanmışdır. Gəlin, Atası Evindən Çixarkən Çalqıçılar Özəl bir hava çalarlar. Bu havanin Adı QayınAnani Ağlatma havasidir. Bu hava Gəlin Qapidan çixancaya qədər qəmli və tragik olur, buna Görə ki illər Boyu alışdığı Ev-Eşiyikdən Getmək, Qəmli bir hadisədir. Ancaq bu hava yavaş-yavaş şad və oynaq bir havaya Dönər və Gəlin Qapıdan çıxanda hamı Oynamağa başlar.
4.3- güləş Törəni və Noğul Səpmə
Ümumiyətlə, Gəlin Çıxdıqdan sonra igid bir oğlan onun Önünü kəsıb, Ya Güləşmək üçün qarşı kimsə olsa istəyər, ya da Yolu Açmayacağını Söylər. ilk baxışda bu hadisə qəribə olsada, həmişə Sonu gözəl Sözlərlə və Xoşluqa bitir. Belə ki, ya oğlan Evindən bir Gənc Güləşməyə hazır olub, Qollar və Qıçlar, Çırmalanar, “Cəngi” havasi çalınarvə Güləş başlar, qalıb Gəlsə Öpüşüb, Ayrılarlar, Yoxsa Güləş olmadığı halda ona bir yaxşı armağan verilər və gəlin yolu açılar. Gəlinin KKürəkənin Evinə yaxınlaşdığı zaman iki Qızıl Alma Götürüb, Birini Öpərək Ayaqının Altına Atar, O birisini var qüvvəsi ilə Gəlinin Başının üstündən Aşdırar. Ancaq Son zamanlarda Alma Atılmır, Yaxınlaşıb Almani Öpüb, gəlinin Alnına yavaşca Vorub, Ayaqının Altında Atılar. Alma Atıldıqdan sonra Kürəkən Dama çıxıb, Gəlinin Başına Noğul, Pul, Şirinlik səpər və beləliklə, Gəlin Təzə Evinə Girirkən Şirinlik və var-dövlətlə qarşılanar.
4.4- Şal Aparma
Əski Kənddən Gəlin Gəldiki Zaman, Birdə Şal aparma Törəni varidi. Belə ki, Gəlin kəndində Qabağına Çıxan olmasaydi, Gəlin Kənddən Çıxdıqdan sonra hər kəs öz Atına minib, Kürəkənin Ailəsinə Xəbər Aparmaq istirdi. təbiidir ki Atın Belındə Ən Bək oturan və onu yaxşı Sorən Gənc Hamıdan qabaq Bəy Evinə çatıb, QayınAta və QayınaAnaya Söylərdi:
Gəlin Çıxdı Kənddən,
müşduluq Gözlərəm mən
onlarda yaxşı bir armağan verərdilər və bir neçə Saatdan sonra Gəlinlərini Görərdilər.
Ətək Yazılar:
Törən = Mərasim
Ulusal = Milli
Uyqar = mədəni
Yeddici = Həftə
Bilərzik = qolbağ
Yörə = məhəllə
Qaynaq: Dilmac Dərgisi B.Rəsulzadə Və latıncə Çeviri Ümid Urmuli
Çillə Gecəsində işlənilən sözlərlə bir araşdırmam olacaq. Görüm üçün Çillə, Qarpız, Qar, Qış və ...
Çillə
Türk dilində Yay Sözünün mənası Ox olur, Çillə mənası ip(Oxun ipi) və o yer ki Ox da Çubuq Qoyuruq və o mənalar ki deyiləcək
Türk dilində ilin üç Ayına(novruz bayramından üç ay gedən)yay Fəsli deyilir. O vaxt ki deyilir yayın çilləsi mənası budur ki yay Fəslindən 45 Gün gedib və Yay Günləri uzanıb.
Qışın çilləsi bu mənayadır ki Qışın Soyuxluqu Uzanıb ki ikidənədir. Böyük çillə ki 40 Gün olur və Kiçik çillə ki 20 Gün olur.
Şübhəsiz ki Çillə Sözü “Climax” sözülə bir kökdədir.
Çillə bir addır ki Çiləmək(Güclə vurmaq) Felindən(Verb) yaranıb. Çiling-Ağac oyununda vurmağa Çiling ya Çilik ya Çiliə deyilir iki bu feldən istifadə olunub.(Çil Gəlsin)
Pillə sözüdə çillə Sözü sistemindəndir, Pilov və Çilov da bir sistemdəndilər.
Qarpız
Qarpız sözünün araşdırmağı bunu bildirib ki Türk dilində olan Qarpız Sözü Bölgədə hamı dillərdə köklü və mənalı bir sözdür.
Farsca”هندوانه”o şey ki Hindistandan Gəlib, ingiliscə water melon Su Yemişi mənasındadır. hər iki dilədə baxanda görünür ki hər ikisidə sözün mənasını təsvir edirlər və özgür mənaları Yox ki bu Sözü onlarla araşdıraq. Rusca arbuz və Yunan dilində Karpozi deyilir, Eesti Dilində Arbuus, Lietuvių dilində Tikrasis arbūzas, Polski dilində Arbuz_zwyczajny və elə ki Görürsünüz Türk Dilində olan Qarpız Sözündən alınıblar. Monqol dilində Tarbos ki Türk dilin olan Qarpız Sözünlə qohumdur.
Qış
Qar
Qarı(Qoca qarı)
Qarımaq(Qocalmaq)
Qarıtmaq(Bitkilərdə Qocalmaq ki səbəb olur Bərk olalar)
Qarğış(Lənət)
Qarğı(qamış)
Qaranat(Talehsizlik, Bədbəxtlik)
Qada(pis Bəla)
Qırmaq(qırhaqır, öldürmək)
Qızmaq(istiləmək)
Qorğu(Qorumaq)
Qorxu(Dəhşət, Qorxmaq)
Qışqırmaq(Bağırmaq, Haray)
Qudurmaq(hirsli, qəzəbli)
Quduz(Qudurmuş)
Qancıq(dişi it, Kaftar)
Qorban
Qırov(Qar ki Bərk və Toz kimin ola)
Qaran(son dövr)
Qarpız
Qırmızı
Qutlu
...
indi bilinir ki bu sözlər bir birilə münasibətdədirlər.
Azərbaycan Əfsanələrində qışın iki çilləsi, iki Qarı bacıdırlar. Onlar öz Yorğanlarını Tərpəşdirib və Qar yağdırırlar.
Qarin bir özəlliklərindən biri hər yerı Ağardar və bu işi ucadan Görər. Qarı(Qoca Qadın)da ucadan Saçları ağ olur elə ki Qar kimin Görünər. əski zamanlar ki Qoca qadınların saçları Ağarırdı belə bir əfsanəli fikir yaranıb.
Qarğı
Qarğı sözü Mizraq, Neştər Mənasındadır. indi çillər sözünə bir baxaq. Çillə Oxu uzatma Mənasındadır və burda Oxu Ən çox uzatmaq mənasındadır. nəticə bu ki Neştər ki oxdan(Qarı) Atılır Qarğı adlanır. Önəmli bu ki Qarğımaq və Qarğış hər ikisidə lənət mənasındadırlar və o iş ki Qarılar Görərlər.
indi Qarğımaq(Lənət) Felini Qarğı(Neştər) Sözüilə tutuşdurun, elə ki Görürsünüz bir Əfsanə fikiri arxasında özün Göstərir.
Qarğış(lənət) Sözünün Öz bə Öz Sözü Alqış(Tərif) Sözüdür.
indi Görünür ki Qarpız yalnız Qar sözüilə münasibəti yox bəlkə bir Qohum sözlərlə ki Azərbaycan ulus və folklorundan yer alıb münasibətdədir. Eyni zamanda Görünür ki Qış(Fəslin Adi), onun tanrısı ”Qar”, “Qarğı”(Neştər), “Qarğış”(lənət), “Qada”(bəla) və Sonda qırğın(öldürmək) və ... o şey ki bu Bədbəxtliyi bitirir və yaxşı Bəxt Gətirir Qarpız dur.
Deməliyəm ki ingilis dilində Fairy və Farsca “پری”Pəri Sözlərinə baxanda görünür ki hansı Qaynaqdan alınıblar, Türk Dili orda Görünür.
Urumda çillə Gecə Törəni
Çillə Gecəsi ilin 365 Gününün Ən uzun gecəsidir. Çillə Gecəsi Güney və quzey Azərbaycan və Türkiyədə qeyd olunur. Çillə Gecəsində Qarın yağması çoxlu Sevinc yaradır. Urmu Və başqa yerlərdə Çillədə ailə üzvləri, qohum, Tanış və ... çox səmimi bir yerə yığışır və ilin ən uzun gecəsini müxtəlif yeməklər, meyvə, şirnilərlə Böyük tuturlar. Çillə gecəsi Hamı qarpız yeyir ki soyuğa yox desin elə ki bu gecədə hər ailə bir qarpız almalıdır, Ancaq Urmu-nun kəndlərində yayda ki qarpız yetişirdi onu saman altında saxlayıb və Çillə gecəsinə saxlayardılar. Urmu-da Belə bir dəb var ki əyər ailədə yeni Evlənənlər varsa onlara ailənin böyükləri tərəfindən qarpız hədiyyə alınır. Çillə gecəsində Cəviz, halva(Həvic halvası, Cəviz Halvası), Paxlava, toxum və başqa yeməklər Süfrədə olmalıdır. Neçə il bundan öncəyə kimin Urmu-da Kəndlərdə Hamı yığışırdı Ailənin böyüyünün Evinə və orda qız, oğlan və gəlinlər birlikdə Deyib və gülərdilər. elə ki o zamanlar bu gündə hava qar yağardı kənd evlərində Kürsü olurdu və ailə Kürsünün altına yığışıb və Böyük Ata və Ana(nənə) uşaqlara və qız Gəlinlərə Atalar sözü, Bayatı, nağıl, Tapmaca və belə şeylər deyirdilər. Urmu-da Belə bir Dəb var ki hər hansı oğlan və qız ki Nişanlı olalar oğlan tərəfi Qız Evinə Pay və Çilləlik Göndərər ki Qarpız, Milax, Cəviz, Halva və başa yeməklər olur. Elə ki yadımda o vaxt bizdə Ailəmlə birlikdə Gedərdik Xan nənəm gilə ki evləri kənddə olurdu orda çillə Gecəsi üçün çoxlu yeməklər hazırlayardı Xan nənəm Görüm üçün Milax, və Turş Üzüm(Üzümü neçə vaxt Qoyarlar sirkəyə və çillə vaxtı yemək üçün hazır olur), Cəviz, Sucuq və ... Çillə Gecəsində hamı Evlərdə çox Şənlik olur və hamı uşaq və böyüklər Deyib Gülməkdən bu uzun gecəni Səhərə çatdırarlar. Urmu-da bir araşdırdım bir dəb də Ata-Analardan eşitdim ki əski zamanlarda bu dəb olurdu, o da bu ki bala və Böyük çillə çıxandan sonra hər həftə çərşənbə günü bir od yandırardılar və bu işi ilin son çərşənbəsinə qədər davam edərdilər.
Çillər Gecəsində oxunan bayatılar:
Ay çillə Yeçillər Qardaş
Atın Qəmçilə Qardaş
Bir Gəldin Danışmadıq
Qəlbim Açıla qardaş
El arasında Çillələr Haqqında müxtəlif nağıllar vardır ki onlardan neçəsini yazıram:
Çillələr iki bacıdırlar bir böyük bacı birdə kiçik bacı. Günlərin bir Günü bacılar iydə Ağacının Altında oturmuş, danışırdılar. Kiçik çillə; Böyük çilləyə deyir ki:
- bacı sən getdin nə eylədin?
Böyük çillə deyir ki:
- Mən getdim; Dondurdum; Üşütdüm, xəstəliklətdim; Gəldim!
Balaca bacı Gülüb və Dedi ki:
Mən sənin kimin dəyiləm! mən gedib; qarları kürəkdən; gəlinləri biləkdən; Körpələri bələkdən Eylərəm !!
Cavabında Böyük bacı Gülüb və deyir:
- bacın ölsün! Səndə bir iş Görə bilməzsən; ömrün Azdır; onun yazdır
Bir başqa Nağıl:
Belə deyilir ki qış bir qarıdır və onun üç oğlu vardır. Adları böyük şillə, kiçik çillə, Boz
Anaları Böyük oğlun Göndərib qayıtdıqdan sonra Soruşar ki; nə eylədin?
Böyük çillə deyər ki: ocaq qırağına Düzdüm gəldim!
Sonra Anaları kiçik çilləni Yollayıb, Qayıt-dan sonra soruşar ki Sən nə eylədin?
Kiçik oğlan cavab verər ki: ocaq içinə doldurub Gəldim!
Lap son Boz Ay Göndərir, Döndükdən sonra soruşar: sən nə eylədin?
Boz Ay deyir ki: məndə gedib ocaqdan çıxartdım gəldim!
Görüm = nümunə, örnək
Qaynaq: Dilmac Dərgisinin 34-cü sayı, wikipedia
Urmu Gölü-nün Adalarının Türkcə Adlarından Görümlər:
1- Urmu gölü-nün adlarının adi ya yalın(Anqıt), ya sonəklidirlər(gəmiçilər),ya da ki çoğul(yassı yağlı qara)dirlər.
2- Adların rəsmi və devlətdə qeyd olanlar tam yanış və uydurmadırlar. Nümunə üçün dovlətdə yayılan Yerkiplərdə və yayınlarda əməcənlər ki bir növ Kərtənkələ(Lizard)dir Əmicanlar formuna yazılır və ...
3- Urmu Gölü-nün adalarının adlarinda işlənən Türkcə adlar çox bəlirli və müəyyən bir addılar, ki bu adlar adanın növ(Ada, dağ,daş, təpə, dərə və ...), Rənglər, heyvanlar ki o adalardaa yaşayırlar, od və yaşıllıqlar, Adanın ölçü və şəkili və ... və sonda bəzən bir mənada olan ada bölmək olur.
4- Urmu Gölü-nün adalarının bəzən adları İnsan adindan alınıb: Kazım Xan Daşı=Qırxlar=İyidir, Osman Yumruğu, Əhməd Daşı= Qalxanlı, Əbilqasım Daşı= Bayraqlı. iki ad Əli mirzə və Əmocanlar antropoloji ad dəyillər və yanışdılar bu adların doğrusu Ala Məzrə və Əməcənlərdir.
5- çoxlu adlar neçə mənalari var bu adları neçə bölümdə yerləşdirmək olur. Nümunə üçün: Bozca ki mənası ayaqları uzun toyuq, Boz rəngi və bir yer ki heç yaşılıq olmaya bu mənalari verir.
6- neçə ad var ki onlarin mənasi barəsində danişmaq bir az fikir və araşdırmaq lazımdır k iyazının sonunda gətirmişəm.
7- Türkcə adlarda işlənilən sonəklər:
- Lı ya Lu: Nəsibət ya mülkiyət. Eşit Ulus sözü Moğollca bir Sözdür. Bölük adlarindan sonra xalq və El mənasindadir. Bu adlarda: Bayraqlı, Qalxanlı, Bayatlı, Bəzəkli, Bucaqlı, Çayırlı, Danalı, Samanlı, Qanlıqılı(Qanlı), Qurşaqlı, Yağlı(Ayaqlı), Kəngərli, Küləkli, Yapaqlı, Yarmaqlı, Yanqılı, qırnalı , Toppuzlu.
- Ca(Cə): sonəki Şərt Status və aksan. Ağca, Bozca, qaraca, Qaynarc, qızılca, Göycə, Sarıca.
- Lıca(Lu+Ca): daşlıca, Duzluca, Saxlıca, Qapaqlıca, Qıpılıca.
- Lar(Lər): Cəm Sonəki. Türklər, Qırxlar, Doqquzlar, Qamçlar, Gəmiçilər.
- Calı(Cə+Lu): Qoşacalı
- Cıq(Cık)= Adacıq, Afşarcıq, İspircik, Qayacıq.
- Aq(Ak): Sığınaq, Sancaq, Dilək, Qapsaq, Bəzək, Tapdaq, Yapaq.
- Iq: Yanıq.
- Ma(Mə): Barınma, Törəmə.
- Çi: Gəmiçi, qamçılar.
- It(Id): Umud(Um+Ut), Anqıt(Anq+ıt).
- Sun: Toxsun(Tox+Sun).
- Qan(Gan): (yer, Ərazi, mekân):Yarılğan, Çalağan.
- Qan(Yən): Sonək fail ki işi təkrar Eyləyir. Güləyən, Somurqan.
- Qa, Gə: Götürgə(Götür+gə).
- In: Sayın(Say+ın)
- L: Keçəl(Keçə+L).(Keçə bir Türkcə Södür ki Fars dilinə keçib).
- Lıq: Varlıq əlaməti. Arpalıq.
- Çə: Çömçə.
- C: Dinc(Din+C).
- Man: Özgünlük Sonəki və şiddət alman(Yal+Man)
- Daq(Dək): Tapdaq.
- Maz: Quş Qonmaz
- Laq: Qaşqalaq(Qaşqa+Laq).
- Tın: Altın(Al+Tın).
- Cən: Əməcən
- ....
Necəlik və çeşidi bəlirləyən Adlar
Urmu Gölünün Adalarının Türkcə Adlari, Türkcə Sözlər nümunə üçün Ada, Yarım Ada, Dağ, Qaya, Daş, Təpə və dərə gəlirlər. Və Yuxarı, Aşağı, Böyük, kiçik və ... belə Sözlərlə Adaları müqayisədə və Adanın yerı üçün istifadə olur.
Nümunə üçün Adaların Adlari:
- Təpə(Dəpə): bir Türkcə Söz ki Zirvə ya ucalıq, Kəllə mənasinda. Topu-Topu, Topə, Dəpə(bu Sözlərlə qohum Top, Topuz, Topuq və ... Çağdaş Türk Dilində). Bu söz Fars dilinədə keçib.
- Daş(Taş): coğrafya Adlarinda Daş, Xam yer və Açıq Səhnə mənasindadir.
Dərə: bir Türkcə Söz, bir yer iki dağ arasında su yığıla oraya Dərə deyilər. Dərmək Sözülə Qohum(Tər,Ter,Dir, Tir). Yığışmaq və yığıncaq mənasinad. Dərız(taxıl ki biçilib və dəstələnib) Sözülə qohum, Dərnə(blaca Səbət meyvə Dərmək üçün), Dərnək(bir qab ki Ürün ona yığarlar), Drnk(Cəmiyyət və yığıncaq), Dərgi(Journal), Tərgi(Süfrə), Dərgəz(oraqça və Çəmən vormaq bıçaqı), Dərləmək(yığmaq bir yerə), Dərmə(Seçmə), Dərgə(Dəstə), Dərin(derinlik) və ... toprağı sürmek(درو کردن) Fars dilinə keçib.
- Qapsaq: bir torpaq ki yağış yağandan sonra Quruya.
- Qaya(Qiyə): Böyük Daş və bəzəndə uca dağ.
- Gədik: dağ, keçmək yolu, bir dağ ki çox qar yağa, qışda keçen yol və Godək Azərbaycanda bir tayfa adidir.
- Səngir: Əski Türk dilində dağ, Təpə, dağın zirvəsi, duvarın sonu mənasındadır. Səngər Formina Fars dilinə keçib.
Heyvanlar
Urmu Gölü Azərbaycanın daxili Gölü və İran Adli ölkənin ən böyük gölüdür. Urmu Gölü qoruğu və Ulusal gəzimi 102 Böyük Ada və adacıq var ki onlarin ən önəmlisi: Qoyun Dağı adası, Eşşək Dağı, İspir Adasi, Dilək Adası və Doqquz Adalar. Urmu Gölü-nün bölgəsində 27 Tür məməli, 212 Tür quş, 41 Tür Sürüngən, 7 Tür iki yaşamlilar(yüzərgəzər), 26 Tür balıq yaşayir.
Quşlar
Urmu Gölü qoruğu və Ulusal gəzimimində olan Quşlardan indiyəcən 186 yerli və göçmen tanınıb. Urmu Gölü hər il paxlan quşların və Ağ Qotan doğum yerləridir, hər il qışda Suçul quşlar və müxtəlif ördeklər(qıl Qoyruqlu, Yaşıl Baş, ..), Qu(Səssiz Qu və ...) , Bozca(uzun qıçlı toyuğ) Urmu Gölünə köçürlər. Başqa Quşlar ki Urmu gölündə yaşayirlar: Bağri Qara(bağri Qərə, Daş sındıran), Mağ, zəy(şap), Qarqa(Qara qarqa, Ala Qarqa, Dolaş və ...), Arı qapan, qartal(Gəcir), Gəcələ, Saxsağan(Çəlçələ= Çəlçələ bir Türk sözüdür), Göyçə Qarqa(zağca), Güləyən, Suna, Qaz, Anqıt, Al Qoşaqli, Qağayi, qırlanqıç, qaranquş-Qəylənquş, kəklik, Sığırçın, müxtəlif Qırğılar(Doğan, Sonqur, Şonqar, Qırğı, Qızıl Quş, El Quşu, Laçın, Tərlan və ...) , Palançi qəcir(leşyeyən qartal), Sarı Asma, Dırmaşıq, Serçə, AlaCaqanat, Çali quşu, Qamışçın, Başdanm qara, Toyqar, Ağac Dələn- Ağac Qaxan, Bayquşlar, Papağan(tutuquşu), güvərcinlər, Atmaca, Qartal(=Qaraquş), Çaqir, qaşıqçı, Qazalaq(çalı bülbülü), Qaşqalaq(Bir növ ördək), Sandavaç(bülbül), Çomçüq(sarı bülbül), bıldırcın, Yarasa-Gecə(Quşu gecəquşu), Qalınca(ququ quşu), Çaqır(bir Növ Qırğı) və ...
Onurğasızlar
Urmu Gölünün ən önəmli Onurğasızı Artemia Urmiana Adila Adlanır. Bu canavar yerli Duzlu Su da yaşayir və çolxu quşlarin yeməyi sayılır.
Məməlilər
iki növ Məmli Urmu Gölündə yaşair ki biri doğu Qoçu(Ovis Orientalis Gmelini) ki Qoyun dağı və İspir dağnda yaşayir. ikinci Məməli İkiSu Geyibi(Dama Mesopotamica) ki Eşşək dağında yaşayır.
Sürüngənlər
Urmu Gölü qoruğu və Ulusal gəzimində müxtəlif Sürüngənlər yaşayir: kərtənkələ, Əməcən, Qayaqapan, Oğlan yoldaşi, Qız Boğan və ... Türlü ilanlar(Ağılı ilanlar) və yarı ağılı ilanlar.
Adaların adlarından örnəklər
Urmu Gölü Adalarında olan Heyvan adlari: Anqıt, Paxlan, Qotan, Quş, Çalağan(kərkənez), Dana(buzov), Dəlicə, Eşşək, Qoyun, Əməcən, Güləyən, Bozca, Hünü, Qaşqalaq, Qamçı və ... burda Quşların adinin çox olmasi çox Alımlıdır. Fikrimə gəlir ki Türk Dilinin zənginliyidir ki Səbəb olub Fars Dilində çoxlu quş adlari da Türkcədir: Ləklək(hacıleylək), Ğaz, Ördək, Qu, Qırğı, bildirçin, Dəlicə, Balaban, Çəngər, sonqur(Sənqər), Quş, Dərac, Tərlan, Tərmtay, Laçın, Sargəpə, Əşqər, Səncər(Sancar= bir nön Qartal), durna, qırqovul, Yağrı Qara, Dal, Çəngər, Əbçəlik, Paşalıq, Tərqə, Paxlan(Baklan), Suna, Çəlçələ və ... Quş, Qoyun və Eşşək Adinadn işlənilən başqa adlar:
- Anqıt: (Anqut, Anqurt, Anqır Əski Türk Dilində Hanqıt ...,); bir növ ördək ya Qırmızı Ğaz
- Əməcən: bir Tür Kərtənkələ(Kəltən, Kələr, Kələz). Qohum bu Sözlərlə: Əməmək, Əmək(Əzab, Çətinlik, İş), Əməkləmək(uşaqın Dörd qıçlı yol Getməki), Əmənmək(Çətinliklə bir yerə çatmaq), Əməndirmək(Yorulan) və ... Türkiyədə (nümunə üçün Bəy pazarında) elə bu formda Əməcen var. Ki yanlış Əmiacnlar Yazılır. Quzey Azərbaycanda ki kimin ki Baybecən(dədə Qorqud Dastanlarinda) Sözün Babacan Çay yazılır.
- Ohun: Hünü? . Hünü= mığmığ(ağcaqanad, sivrisinek, mığmığa, Milçək, ...)
- Bozca: Qıçı Uzun Toyuğ, Yağış Toyuğu.
- Paxlan: qızılqaz(Flamingo), yerli Ləhcədə Pəxlən, başqa Türk dillərində Baqlan, Baklan, Bağlan. Bir Quş ki Anqıt ya Vəhşi Ğaza oxşayir. Fars dilinədə keçib. Urmu-lilar Urmu Gölü Palçıqlarına da Paxlan-Poxu(Pəxləm Poxu) Deyərlər.
- Çalağan(Çalaya, Çalağay): Quş, Alıcı, Bir Ovçu Quş ki qırğıdan Böyükdür.(Qırğı Da Türkcə Sözdür). Bu Söz bu Türk sözlərlə Çalak, Çaleş, Celd və ... Fars Dilinə keçib Qohumdilar.
- Dəlocə: bir Tür balaca doğan(şahin) ki Qand Və quyruqu Uzun və çildir. Müxtəlif Türləri var: Çayir Dəlicə, bozqir Dəlicə, Göycə Dəlicə, Dəlicə doğan və .... Bu söz Türk Dlinidən Fars Dilinə keçib.
- Qotan: Müxtəlif Türlərdə: Ağ qotan quş, kiçik Qotan Quş, Təpəli qotan Quş.
- Güləyən: Bir Tür Ördək.
- Qaşqalaq: bit Tür Ördək.
- Qamçılar: Qəmçı ərkək At Mənasinda. Qamçı şallaq ki Qamlar və ruhanilər Bir Dini Türk Törənində qaval Çalirdilar.
Bitkilər və yosunlar:
Urmu Göl, Gölməçə və bataqlıq(sulaq, Bataq, batlaq) Bozqır Kökənləri var. Urmu Gölü qoruğu və Ulusal gəzimimində 546 Tür Bitiklər, 149 Cins və 55 Soyda Tanınıb. Bitkilərin toplumlari: Suçul= Su Sevər Bitkilər(Hydrophtic), Duzçul=Duz Sevər Bitkilər( Halophytic), Qumçul= Qum Sevər Bitkilər(Pseammaphytic) və Quru-Qara Bitkilər(Xerophytic). Bunlari iki Bölümə Bölmək olur:
1- Ağaclar və Çalılar: iynə Yarpaqlar nümunə üçün ardıç, Geniş Yarpaqlar Daş Ağac kimin(Dağdağan, Dağdağan da bir Türkcə Sözdür), Yemişan və ...
2- Otsu Bitkiləri: Buğdagillər, Qaraqınıq(kəklik), drmnə(Demnə bir Türkcə Sözdür), Ot(Göyərən, Alışan, Bulaq Otu, Dəlicə Otu, Alağı, Eşşək Qulağı, Subiyiri, ÇulOtu və ...), Kəklik Otu(Kəklik bir Türkcə Sözdür), GünOtu və ...
Urmu Gölü qoruğu və Ulusal gəzimimində 12 Tür Duz Çul Göyü və Yaşıl yosunlar yaşayir.
Adalardan Örnəklər: Arpa, Saman və ... bu örnəkləridə saymaq olur:
Toppuzlu: Toppuz = toxmaq (gürz). Toppuzlu bitkilər(Kəngər, xaş-xaş, ...). Toppuz Dəbus Formuna Ərəb Dilinə keçib. Toppuz Sözünün kökü: Türkcə Top(dairə, Girdə) Sözündən Alınıb. Top Sözü Fars Dilinədə keçib.
Çayır: Sudaşıyan, Çayır Türkcə Çay(river) sözündən alınıb.
Somurqan: bir Uzun, incə,Tüklü Ot ki Ürək xəstəliyi üçün yaxşıdır.
Qapaqlıca: Bir bitki ki Mədə üçün yaxşıdır.
Quş qunmaz: bir Tür tikan ki yaralar üçün istifadə olunur.
Boyalar və Metallar
Urmu gölü Adlarinda işlənilən Rənglərin Adlari: Ağ, Al, Boz, Qara, Sarı, Göy, Qızıl, Qaşqa, Ala və dəmir və Altın.
Adlarin Adindan Örnəklər:
- Ağ(Aq): Ağ Rəngi Mənasindan sonra Az sayı mənasindadir.
- Ağca: (Aq, Ağca, Aqca, Ağcə, Aqcə): Ağ Rənginə Oxşayan.
- Altın(Alton): qıp qırmızı, qızartı. Al Sözündən ski Qızartı mənasindadir.
- Boz(Bəz): kül rəngli, coğrafiya Adlarinda bir yer ki bitkisiz ola.
- Toxsun: (Tox+Sun) tutqun Rəng Mənasindadir.
- Sarı(Sara): Sarı Rəngi mənasinan sonra Düzənlik yer(Düz,Çül,Alıan) mənasindadir.
- Qara(Qəra, Xərə, Qərə): Qara Rəngi, Çoxluq, Güclü, geniş.
- Qaşqa: Qaşqalaq Ördək. Bir Ağ yer üzdə(At Üzü).
- Qızıl(Qzl): Qızartı.
Oymaqlar
Türkcə Oymaqlarin Adi ki Urmu Gölünün Adalarında işlənilib: Merkit, Türklər, Afşar, Bayat(Bəyat), Qanqılı, Kəngərli(Kəngərlu), Danalı(Danalu), ispir, Bayındır(Bayndır), Çalğan, Arpa, Qarlı(Qarlıqs). Bu Adlar çox Əski Türk Oymaqlar(Qanqılı, Kəngərli, Qarlıq), Əski Türk Oymaqlar(Afşar ...) və Orta Türk Oymaqlari(Bayındır...) malikdir.
Adaların Adindan Örnəklər:
- Arpa: Elxanli Oymaqi(Arpaqaon).
- Afşar(Əfşar, Avşar, Avoşar, Ovuşar): Oğüz Oymaqlarindan biri. Toplayıcı, Diribaş, yönətici, yardımçı və ... mənasindadir.
- Bayındır(Bayndr): Bolluq, avadanlıq
- Türk: İran Adli ölkənin Ulusal Oymaqi, Qüvvə, Güc, cürətli, Gözəllik
- Çalağan(Çala+Ğan): Türk Oymaqlarinin yerinə Çala-Çala deyilir. Belə Adda AZərbaycan və Türkiyədə var(Çal Kəndi, Çal Təpə, Çal Daş, Çal daq və ...)
- Danalı(Danalu): bir Türk Oymaq Adi. Mənasi Buzov malikidir.
- Qanlı(Qanqılı, Qanlu, Qanı): Araba, Döngü. Bir çox Əski Türk Oymaqinin Adi, Hekayələrə Görə Döngü və Arabani yradiblar.
- Kəngərli(Kəngərlu): çox Əski Tür Oymaqlari ki beçinci yüzıldən Azərbaycanda yaşayirlar. Bu Gün Batı Azərbaycan və Tehranin Türklərinin kökləri kəngərlidir.
- Merkit(Merkid): Bir Türk Oymaq Adi.
- Qarluq = Qalıq = Qerləq: Mənasi Qar Təpəsidir. Gök Türklərin bir Oymaqidirlar.
Suyut Qavramlar(Yalnız duyğular)
Adlardan Örnəklər:
- Umud: Umud(Kökü Ummaq) Sözü Omid Formunda Fars dilinə keçib.
- Barınma: sığınacaq, Qorumaq Anlamindadir.
- Törəmə: Yayılma, baxış, Göstərmə
- Dilək: istək, Arzu. Kökü diləmək.
- Dinc: Yavaş, Basit, Qolay, ovundurmaq. Fars dilinədə keçib(Denc). Bu sözlərlə Qohum: Dincələmək, dinmək, dingin, Dinləmək və ...
- Saxlu(Saxlı): sağlam, Gizli, oğrun-oğrun, Saxlağu. Kökdə Saxlamaq və Saxlanbac la Qohum.
- Sayın: Gözəl, dəyərli, Yalnız, saygılı.
- Sığınaq: sığınacaq, Əski Türk Dilində Balıq Mənasindadir(Blıqlu Şəhər və Qala Anlamindadir). Sığmaq, Sığışmaq, Sığınmaçı sözlərilə Qohum.
- Qoşacalı: UğurSuz
Biçim, ölçü, Durum bildirən Adlar
Bu Sözlər Adaları Tanıtmaq üçün işlənilib: Yassı, Yarım, Yarmaqlı, Çat, Qırnalı, Qıplıca, Bucaqlı, Yumru, Çömçə, iri, Yekə, Qaba, Tək, Yalqız, Şüş, Qoşacali, Yalman və ...
Adlardan neçə örnək:
- Tapdaq: Tez-tez otarılan yer. Kökü: Taptamaq, Taptalamaq
- Çömçə(Çöm+Çə): Mala, Çömlək(Çöm+Lək) Sözüılə qohum. Çömçə Formunda Fars dilinə-də keçib.
- Çanaq(Çənaq): Qab, Qutu, Dərin boşqab, Fars Dilinə-də keçib. Çanaq Anten Anlamındadır. Çanaqçı Azərbaycanda bir Türk Oymaq Adıdır.
- Şüş: uca, Ucu iti, Şış Sünbə və bişirmək üçün istifadə olan şiş anlamındadır(Böyük Şiş Təpə Quzey Azərbaycanda bir dağ Adıdır).
- Qıplıca: suyu Qaynatmaq üçün bir qab.
- Küləkli: bir yer ki Yel və Külək çox əsir.
- Məncıq(Mıncıq, Bəncəq, Buncuq, Muncuq): qiymətli balaca daşlar(Pərçəm və Toğ Türkcə sözdilər ki Fars dilinə keçiblər) Atılanın atasının Adı(Hön Türklərdən)
- Yarmaq: yer və dağı Parçalamaq, pul, Yara, Yarı, yarım Sözlərlə qohum.
- Yarılğan(Yarğan): uçurum, dərə arxası, əyri uzun dərə
- Bəzəkli: Bəzə+K+Li: Bəzəmək, Gözəlləşdirmək. Bəzək Türkcə sözdür ki Fars dilinə keçib.
Hydronimlər:
- Qaynarca(Ğınırcə): Su ki yerdən çıxa. Kökü Qaynamaq
- Götürgə(Götür+Gə): Tökmə Torpaqdan Qayırılan Arx.
- Qala(qələ, Qüllə): kənd, avadanlıq. Türkcə Qalqa kökündən. Qalqa Sözünün kökü Qalxan-dur ki sonralar Qala formunda yazılıb. Kala, kalat və ... Fars dilinə keçib. Ərən dilində Qələ Sözüilə fərqlidir.
-Kənd: Avadanlıq
Kökənləri kəsinləşməyən bir neçə ad
- Eişk meydanlar- Eşşək? Meydanlar, Eşik Meydanlar? Bu Adnın adı Eşşək meydanlar deyilir nəzərə gəlir ki Eşik Astana Anlamaında doğru ola bilər. Buna Görə ki Eşşək Meydanlar Qural(Dil bilgisi qaydalarında) baxımından uyğun dəyil. Gərək bu ad doğru olsa gərək Eşşə Meydanlari ola(nümunə üçün: Eşşk Dağı).
- Ərdəşə(Ardış?, ArdAşa): Ard+ış: Ard(Arxa, dal, Dağlıq Evi) + ış(Yer). Quzey Azərbaycanda(indi daşnak Ermənilər işğal altındadır) bir Ad Ardşan = Ard + Aşan? var ki Dağ və arxaşan Dağı= Arx Aşan ki mənasi Arxın Üstüdür.
- ŞahaTala: Şaha Tala Yarım adası Hülagû Han Çingiz Xanın nəvəsinin Qəbrıdır. Şaha Tala iki Bölümnən Təşkil olub: Şaha(Bəzı yazılarda Şahu) və Tala(Bəzi yazılarda Tula, Təla). Birinci bölümün mənası, Şaha(Şahu) hələ bilinməyib. Ancaq ikinci bölüm, Tala:
Birinci Olasılık - Tala: Türk dilində bir balaca yer ki ağacsiz və meçəlik içində ola deyilir. Quzey Azərbaycanda buna uyğun coğrafiya Adlar var: Ax Tala(bir Türk oyamaqının Adi), Ağ Tala, Ala Tala, Bostan Tala və ...
ikinci Olasılık- Dalay(Taloy, Tovul, Tula): Moğol Dilində Dəniz , kökü Çin Dilindən Ta(Böyük)+ Loy(su çixan yer, Bulağ)
Üçüncü Olasılık: bulut Parçasi, Dağılıq, ayrılmış və ... (Tekkə-tikə bir Türkcə Sözdür ki Fars dilinə keçib).
- Qanacana- Gatacaba?: belkə Qana+ Cana Sözündən alınıb. Qana(Xana, Kana). Türk dilində o torpaq ki Üzümlük də ola deyilir. Qanalıq: Üzüm bağı. Xana(Güney Azərbaycanın bir Şəhərinin adi) Sözünündə kökü bu Sözdür.
- Əli Mirzə: Olasılık Ala Məzrə sözündən alınıb. Örnəklər: Bala mərzə, Böyük məzrə, ... Azərbaycanda. Ala və Al çoxlu Əski yerlərin adında var ancaq bu Sözləri Xalq ya Dovlətlər tərəfindən dəyişilib. Örnəklər: Al Aşıq ki Əli Aşıq deyilir.
Kəmər-kömər? Gömər?: çox Əski Türk Dilində Bulud, qaranlıq, Ciddi, Cürət mənasinda var ki kökləri: Kumoru, komoly, Komor Formunda var.
- Şah Sürənli: Şahın Atlı qoşunu qarşında Qara sorən?
- Ağ Məstə?
- Qızıl Kəngəvər? Kən+ Avar?
- Yassı- qılınc Yağlı? (Ayaqlı) Qara
Görüm = Örnək
yalın= sadə
yerkıp= xəritə
Bölük= dəstə
Ürün= Məhsul
Qaynaq: Mehran Baharli və Latıncə Çeviri Ümid urmuli
Nasirəddin şah Qacar və özəlliklə Məşrütə zamanindan Geçiklərı təmizləmək və Şəhərlərdə yaşayanlar uluslara başqa xidmətlər vermək üçün bəzi idarələr Bələdiyə Adila Quruldu. 
Elə ki Quran, Tövrat, incil kitablarinda yazılıb yer üzündə bir cənnət var ki bu kitablarda bu Cənnətə 
